همزمان با فرارسیدن «روز ملی صنعت و معدن»، مصادف با دهم تیرماه، بازاندیشی در برخی مفاهیم بنیادین این حوزه ضرورتی دوچندان می یابد. یکی از این مفاهیم، «بهره وری معدنی» است که در بسیاری از موارد با برداشت هایی ساده انگارانه و کمّی گرایانه همراه شده است. در تلقی رایج، افزایش حجم استخراج، رشد تناژ ماده معدنی و توسعه ظرفیت برداشت، غالبا به منزله نشانههای قطعی بهبود عملکرد و ارتقای بهرهوری تلقی میشود. با این حال، چنین برداشتی در بسیاری از موارد نه تنها دقیق نیست، بلکه میتواند به شکلگیری نوعی «توهم بهرهوری» بینجامد؛ وضعیتی که در آن افزایش خروجی ظاهری، کاهش کارایی واقعی و تشدید اتلاف منابع را پنهان میسازد.
کیفیتی فراتر از کمّیت
بخش معدن بر پایه بهره برداری از منابعی شکل گرفته است که ماهیتی محدود، پایان پذیر و تجدیدناپذیر دارند. از این رو، هرگونه ارزیابی از عملکرد این بخش باید بر مبنای منطق استفاده بهینه از ذخایر و حداکثرسازی ارزش افزوده صورت گیرد، نه صرفاً افزایش میزان برداشت. با وجود این، در برخی رویکردهای سنتی، معدن همچنان به مثابه منبعی برای استخراج هرچه سریع تر و گسترده تر تلقی می شود؛ گویی موفقیت در این بخش را باید با شاخص هایی مانند عمق بیشتر، استخراج سریع تر و جابجایی حجم بالاتر سنجید. این نگاه، اگرچه ممکن است در کوتاه مدت تصویری از رونق تولید ارائه دهد، اما در سطح راهبردی می تواند با افت بهره وری، افزایش هزینه های پنهان و تضعیف پایداری اقتصادی همراه باشد.
تمرکز یک جانبه بر افزایش مقدار استخراج، معمولا سبب می شود مجموعه ای از متغیرهای کلیدی از دایره توجه مدیریتی خارج شوند؛ متغیرهایی مانند نسبت ماده معدنی به باطله، شدت مصرف انرژی، استهلاک تجهیزات، نرخ بازیابی، هزینه های زیست محیطی و میزان افت کیفیت ذخیره. در چنین شرایطی، اعداد بزرگ تولید ممکن است به جای آنکه بیانگر بهره وری باشند، صرفا بازتاب دهنده گسترش مصرف منابع و تشدید ناکارآمدی باشند.
تولید بیشتر یا ارزش آفرینی پایدارتر؟
در ادبیات تخصصی مدیریت و اقتصاد، بهره وری را نمی توان صرفا با معیار افزایش خروجی فیزیکی سنجید. بهره وری زمانی معنا پیدا می کند که استخراج معدن به افزایش ارزش اقتصادی، فنی و حتی اجتماعی منجر شود. به بیان دیگر، معیار اصلی آن است که چه میزان ماده با کیفیت و ارزشمند، با چه سطحی از مصرف انرژی، سرمایه، زمان و تخریب محیطی به دست آمده است.
اگر دستیابی به اهداف تولید مستلزم استفاده از روش های تهاجمی استخراج، جابجایی انبوهی از سنگ های کم عیار یا تحمل هزینه های فزاینده عملیاتی باشد، در چنین حالتی افزایش تولید لزوماً به معنای بهبود بهره وری نیست. در این وضعیت، ممکن است نظام استخراج عملاً در حال تولید ضایعات، تشدید باطله برداری و کاهش بازده نهایی باشد. از این منظر، آنچه در ظاهر موفقیت تولیدی تلقی می شود، در باطن می تواند نشانه ای از ضعف در طراحی، برنامه ریزی و مدیریت فنی عملیات معدنی باشد.
هزینههای پنهان کمّیت گرایی
یکی از مهم ترین پیامدهای غلبه نگاه کمّیت محور در معدن، نادیده گرفتن هزینه هایی است که مستقیماً در شاخص های اولیه تولید دیده نمی شوند، اما اثر تعیین کننده ای بر کارایی کل سیستم دارند. کاهش عیار ماده استخراجی، حتی در مقیاس های محدود، می تواند منجر به جابجایی حجم بسیار بیشتری از مواد برای دستیابی به مقدار مشخصی محصول اقتصادی شود. این امر به معنای افزایش برداشت باطله، رشد مصرف سوخت، فرسایش سریع تر ماشین آلات، افزایش هزینه های نگهداری و تعمیرات و نیز تشدید آثار زیست محیطی است.
در واقع، اگر افزایش تولید با رشد نامتناسب در مصرف منابع همراه باشد، چنین وضعیتی نه تنها نشانه توسعه نیست، بلکه بیانگر کاهش بهره وری کل عوامل تولید است. در چارچوب های نوین ارزیابی عملکرد، زمانی می توان از پیشرفت سخن گفت که نسبت میان ستانده ارزشمند و نهاده های مصرف شده بهبود یابد. بنابراین، هر الگویی از استخراج که برای تولید اندکی بیشتر، مستلزم مصرف بسیار بیشتر انرژی، سرمایه و ذخیره معدنی باشد، از منظر بهره وری قابل دفاع نخواهد بود.
ضرورت بازتعریف بهره وری در حکمرانی معدن
گذار از معدن کاری پرمصرف و خام محور به معدن کاری هوشمند، نیازمند بازتعریف مفهوم بهره وری در سطوح سیاستگذاری، برنامه ریزی و اجرا است. بهره وری معدنی باید از سطح سنجش های صرفاً حجمی فراتر رود و به مفهومی مبتنی بر ارزش آفرینی، دقت فنی، کاهش اتلاف، مدیریت بهینه ذخیره و پایداری بلندمدت تبدیل شود. در این چارچوب، توجه اصلی باید نه بر میزان جابجایی ماده، بلکه بر کیفیت تصمیم گیری در استخراج، صحت مدل سازی ذخیره، انتخاب فناوری مناسب، کنترل عیار و بهینه سازی زنجیره عملیات متمرکز شود.
کاربست فناوری های نوین، از جمله سامانه های هوشمند پایش، مدل سازی زمین شناسی دقیق، تحلیل داده های معدنی و بهینه سازی فرایندهای استخراج، می تواند زمینه گذار از مدیریت حجمی به مدیریت ارزشی را فراهم آورد. چنین تغییری مستلزم آن است که معیار موفقیت در بخش معدن، نه صرفا افزایش تعداد ماشین آلات، توسعه ظاهری مقیاس عملیات یا رشد عددی تناژ، بلکه ارتقای کیفیت استخراج، کاهش ضایعات، افزایش بازیابی و بیشینه سازی ارزش افزوده باشد.
جمع بندی
معدن بهره ور، معدنی نیست که صرفاً بیشترین حجم ماده را از زمین خارج می کند، بلکه معدنی است که با کمترین میزان تخریب، کمترین اتلاف منابع، بالاترین دقت فنی و بیشترین بازده اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی عمل می کند. بر این اساس، نقد توهم بهره وری در معدن، فقط بحثی نظری نیست، بلکه چارچوبی راهبردی برای تبیین ضرورت اصلاح الگوهای تصمیم گیری در این بخش به شمار می رود. تا زمانی که ستایش کمّیت جای خود را به فهم دقیق ارزش ندهد، امکان دستیابی به معدن کاری پایدار، رقابت پذیر و مولد فراهم نخواهد شد و بهرهوری معدنی همچنان در سراب می ماند.
دکتر هدایت کارگر شورکی؛ کارشناس توسعه سازمانی شرکت صنعت و معدن یزد یوتاب
بدون دیدگاه